Kan ik mijn PSA waarde ‘zomaar’ laten bepalen als ik geen klachten heb? Ik hoorde pas van een vriend (60 jaar) dat zijn PSA waarde hoog was en hij nu verder onderzocht gaat worden. Dat heeft me wel aan het denken gezet. Hoe kom ik mijn PSA waarde te weten? Moet ik klachten hebben, voordat ik de huisarts om een PSA test kan vragen? Wanneer is het zinvol om PSA te laten meten? En waarom wordt het niet standaard gemeten? Deze vragen ontvingen we van een van onze lezers. Onze medisch directeur professor Frans Debruyne geeft antwoord op deze ‘vraag van de maand’.

Bedankt voor deze goede vraag. Een man kan in principe op elk moment zijn PSA waarde laten meten via een eenvoudige bloedtest, op voorwaarde dat hij hiervoor zijn toestemming geeft na een informed consent. Dat wil zeggen dat de arts hem zal informeren over de voor- en nadelen van een PSA bepaling. Hij moet er wel rekening mee houden dat zijn vraag bij veel artsen, en zeker bij de Nederlandse huisartsen, nog altijd enige weerstand kan oproepen en daarom niet zomaar ingewilligd zal worden. De vraag is inderdaad of het zinvol is PSA ‘zomaar’ te laten bepalen.

Ook verhoogd PSA bij andere prostaatafwijkingen

PSA (prostaat specifiek antigeen) is een merkstof voor prostaatkanker maar helaas niet voor prostaatkanker alleen. Ook andere prostaatafwijkingen zoals goedaardige prostaatvergroting en prostaatontsteking kunnen een verhoging van PSA teweeg brengen waardoor de verdenking op prostaatkanker onterecht ontstaat.

Kortom, er zijn veel vals positieve waarden wat tot een lage specificiteit van de bepaling leidt. Dat wil zeggen dat er bij relatief veel mensen met een hoge PSA waarde uiteindelijk toch geen prostaatkanker wordt gevonden.

Deze lage specificiteit leidt dan weer tot veel onnodige, kostbare en belastende diagnostiek bij patiënten met een verhoogd PSA zonder prostaatkanker. Zoals bijvoorbeeld de transrectale (via de endeldarm) prostaatbiopsie waarbij complicaties kunnen ontstaan. Dit is mede een reden waarom systematisch screenen op prostaatkanker met PSA niet in het bevolkingsonderzoek is opgenomen.

Nadelige gevolgen van overbehandeling

Maar hiermee is lang niet alles gezegd. Eind jaren 80 van de vorige eeuw werd PSA ontdekt en breedschalig toegepast. Men zag destijds, naast een grote toename van de diagnose prostaatkanker, al snel dat het overlijden aan die ziekte terugliep. Deze vermindering werd toegeschreven aan de door PSA verbeterde vroegdiagnostiek. Prostaatkanker was toen al en is ook nu nog doodsoorzaak nummer één aan kanker bij mannen boven de 50 jaar.

Maar de keerzijde van de medaille was een enorme nodeloze overbehandeling van mannen met onschuldige vormen van prostaatkanker door chirurgie of bestraling met alle bijbehorende nadelige gevolgen zoals complicaties en hoge kosten.

In Nederland trad overigens die teruggang aan overlijden aan prostaatkanker niet op omdat de richtlijnen van het Nederlands Huisartsengenootschap nooit een dergelijke toepassing van PSA hebben toegestaan. Daardoor gebeurde de PSA bepaling dan ook veel minder dan in de ons omringende landen, en zeker in vergelijking met de Verenigde Staten.

Onschuldige prostaatkankers: overlijden MET en niet AAN prostaatkanker

Pas sinds een 10 tal jaren is het probleem van overbehandeling aangepakt door het invoeren van waakzaam afwachten (AS of Active Surveillance) protocollen. Bij Active Surveillance worden onschuldige prostaatkankers na diagnose niet (direct) behandeld. Wel wordt de prostaatkanker nauwlettend gecontroleerd op eventuele veranderingen die wijzen op (mogelijke) progressie van de ziekte. Patiënten met onschuldige prostaatkankers gaan immers MET prostaatkanker dood en niet AAN prostaatkanker.

Minder PSA bepalingen: meer overlijden

In de Verenigde Staten had ondertussen de US Preventive Service Task Force (USPSTF) nieuwe ontwerpaanbevelingen gepubliceerd voor PSA-screening. In 2012 raadde de USPSTF de op PSA-gebaseerde screening af. De aanbeveling was van toepassing op alle mannen, ongeacht leeftijd. Het standpunt heeft voor veel discussies gezorgd. Men vroeg zich af of een dergelijke aanpak de vooruitgang niet teniet zou doen die behaald was ten aanzien van het verminderen van de sterfte aan prostaatkanker. En dit was inderdaad het geval. Het aantal PSA bepalingen liep in de Verenigde staten sterk terug en na 5 jaar al werd vastgesteld dat weer meer mannen aan prostaatkanker kwamen te overlijden.

Daarom heeft het USPSTF in 2017 zijn sterk afwijzend PSA standpunt herzien. De USPSTF zegt nu dat screening leidt tot een klein totaal voordeel, en raadt geïndividualiseerde besluitvorming aan voor screening van mannen in de leeftijd tussen 55-69 jaar. Op PSA-gebaseerde algemene screening wordt nog steeds niet aanbevolen voor mannen van 70 jaar en ouder. Dit “verzachte” standpunt is wereldwijd, zeker in urologische kringen, met tevredenheid onthaald.

Steeds meer kennis over risicogroepen

De risicogroepen worden langzaam duidelijker: mannen met etnisch een Afrikaanse oorsprong en mannen met prostaatkanker in de familie. Mannen uit deze risicogroepen zouden voordeel halen uit een systematische PSA screening. Ook mannen met bepaalde genetische afwijkingen zoals BRCA1 en BRCA2 (Breast cancer antigens) komen voor dergelijke vroege PSA screening in aanmerking.

Wat is nu het beste advies voor de vragensteller?

Hij heeft geen klachten en is tussen de leeftijd van 50 -69 jaar. Dan kan een PSA bepaling toegepast worden wanneer hij zich goed de mogelijke consequenties van een verhoogde waarde realiseert.
Tegenwoordig kunnen die consequenties, vooral de vervelende en belastende transrectale prostaatbiopsie, grotendeels voorkomen worden door het traject van prostaatkanker precisiediagnostiek dat tegenwoordig voor handen is.

Sinds 2015 heeft Andros Mannenkliniek al vele (duizenden) mannen onderzocht met deze precisiediagnostiek. Ze is één van de weinige centra in Nederland die dit aanbieden.

De precisiediagnostiek bestaat uit een biomarker (moleculair-biologische) urinetest waarbij eventuele prostaatkankercellen op hun agressiviteit worden geanalyseerd. Dit wordt gecombineerd met een gerichte mp (multiparameter) MRI.Het MRI onderzoek wordt uitgevoerd met de meest moderne en geavanceerde MRI-technieken in het MRI Centrum Amsterdam of in Nijmegen bij het Radboud Prostate MR-Reference/Expert Center. Ook de MRI scans uit MRI centrum Amsterdam worden beoordeeld door prof. dr. Barentsz en zijn team van het Radboud Prostate MR-Reference/Expert Center. Daar kan niet alleen de juiste (3D) lokalisatie van een eventuele prostaatkanker worden bepaald maar ook de agressiviteitsgraad ervan worden gemeten.

Alleen als deze onderzoeken hier aanleiding toe geven, wordt dan vervolgens een gerichte transperineale (via de huid dus geen gevaar voor infectie) fusiebiopsie uitgevoerd onder plaatselijke verdoving, waarbij rechtstreeks in de verdachte plekken in de prostaat wordt geprikt.

PSA bepalen tussen 50 en 60 jaar

Overigens is er nog een meerwaarde aan één PSA bepaling tussen de leeftijd van 50 tot 60 jaar. Is de waarde van die PSA meting lager dan 1,5 ng/ml, wat meestal het geval zal zijn, dan kan de patiënt gerustgesteld zijn: onderzoek heeft immers uitgewezen dat in dit geval de betrokken man de eerstkomende 10 jaar eigenlijk geen prostaatkanker zal ontwikkelen en kan dus verder onderzoek dienaangaande al die tijd achterwege worden gelaten. Ook deze houding passen we al langer bij Andros toe.

Mijn advies is om de PSA één maal bepalen rond de leeftijd 50 -55 jaar. Is de waarde laag (lager dan 1,5 ng/ml) leef rustig 10 jaar door zonder aan prostaatkanker nog te moeten denken. Is de waarde hoger (en zeker hoger dan 2,5 ng/ml) onderga het traject van precisiediagnostiek. Als dat via een van de Andros klinieken gebeurt, kan elke man ervan verzekerd zijn dat de uroloog uitvoerig de tijd neemt voor uitleg en overleg. Ook over alle aspecten, de voordelen maar ook de onvermijdelijke tekortkomingen, van een PSA bepaling.

Lees verder over PSA waarde >

Maak kennis met onze Prostaatkanker Precisiediagnostiek met MRI en fusiebiopsie >

 

Neem contact met ons op 026 389 1753

Blijf op de hoogte en schrijf u in voor de nieuwsbrief